World Press Freedom Index: maar 1 procent van de wereldbevolking kent 'goede' persvrijheid

Voor het eerst in de geschiedenis van de World Press Freedom Index, die jaarlijks wordt opgesteld door Reporters Sans Frontières (RSF), behoort nu meer dan de helft van alle landen ter wereld tot de categorieën 'moeilijk' of 'zeer ernstig' wat betreft persvrijheid. In 25 jaar tijd is de gemiddelde score van alle 180 landen en gebieden in de ranglijst nog nooit zo laag geweest. Slechts 1% van de wereldbevolking leeft in een land waar de persvrijheid wordt gecategoriseerd als 'goed'. In 2002 was dat nog 20%.

Nederland op tweede plaats na Noorwegen

Terwijl de wereldkaart meer oranje en rood kleurt, blijft Nederland voorlopig een uitzondering met een groene classificatie en een stijging van plek 3 naar plek 2. "Dat betekent niet dat de situatie in Nederland is verbeterd, maar dat die relatief minder slecht is", aldus Free Press Unlimited directeur Ruth Kronenburg. "Want in Nederland neemt het aantal bedreigingen toe, wordt juridische intimidatie steeds vaker gebruikt om journalisten te censureren en heerst er een politiek klimaat dat het vertrouwen in de media ondermijnt." De fysieke veiligheid van journalisten staat in Nederland onder druk. In 2025 registreerde Pers Veilig 262 incidenten van geweld of bedreigingen. Dit aantal neemt al drie jaar toe. De meeste incidenten vonden op straat tijdens het werk plaats.

Criminalisering van journalistiek

Als belangrijke oorzaak voor de verslechterde wereldwijde situatie ziet RSF dat sinds 2001 - het jaar van de 9/11-aanslagen - steeds strengere wetgeving het recht op informatie uithollen. Dit gebeurt in de naam van "nationale veiligheid". Deze trend, die vooral veel voorkomt in autoritaire regimes, wint ook terrein in democratieën en gaat doorgaans gepaard met onderdrukking van de informatievrijheid voor journalisten, met name onder het mom van terrorismebestrijding.

Free Press Unlimited pleit bij de Europese Unie om van het 800 miljard tellende Defensiebudget 150 miljoen euro te besteden aan het beschermen van onafhankelijke media. "Veiligheid draait niet alleen om militaire slagkracht, maar ook om toegang tot onafhankelijke informatie voor een weerbare samenleving", zegt Kronenburg.

Een andere juridische dreiging voor journalisten is de toename van zogenaamde SLAPPS, strategische rechtszaken tegen burgerparticipatie. Het misbruiken van wetgeving komt ook voor in relatief hooggeplaatste landen, zoals Frankrijk (plek 25).

Free Press Unlimited is onderdeel van de Coalition Against SLAPPs in Europe (CASE), een coalitie van 80 ngo's, die zich op beleidsniveau inzet om het maatschappelijk middenveld en journalisten te beschermen tegen dit soort intimiderende rechtszaken.

Tot nu toe, blijkt uit de World Press Freedom Index, dat het overheidsbeleid er niet in slaagt structurele oplossingen te bieden voor de vele uitdagingen waarmee journalisten wereldwijd worden geconfronteerd, zoals fysieke of juridische bedreigingen. In meer dan 80% van de landen worden maatregelen als niet-bestaand of ineffectief beschouwd.

Ondermijning

Europese wetgeving voor mediavrijheid wordt regelmatig ondermijnd via nationale wetsvoorstellen, zoals het geval was in Hongarije (plek 74) onder de vertrekkende regering van Viktor Orbán, en ook in hoger gerangschikte landen zoals Slowakije (plek 37), Litouwen (plek 15) en Tsjechië (plek 11).

Europa blijft ondanks alle geopolitieke spanningen grotendeels bovenaan de lijst staan, hoewel de gemiddelde score van alle landen nog nooit zo laag is geweest. Dat zie je ook terug in Noord- en Zuid-Amerika, waarbij de Verenigde Staten sinds het aantreden van president Trump zeven plaatsen zijn gedaald. Deze verschuiving in de grootmacht heeft een breder legitimerend effect op de onderdrukking van onafhankelijke pers. Latijns-Amerikaanse bondgenoten van Trump, zoals Milei van Argentinië en Bukele in El Salvador hebben naar Amerikaans voorbeeld hun grip op de media verder verstevigd.

De strijd voor persvrijheid

Gelukkig zijn er ook lichtpuntjes in de strijd voor persvrijheid. Syrië laat sinds de val van Assad de grootste verbetering zien en is 36 plaatsen gestegen in de ranglijst. Dit kan worden toegeschreven aan positieve juridische hervormingen waardoor de werkomstandigheden voor journalisten aanzienlijk zijn verbeterd na jarenlange systematische aanvallen op de pers. Free Press Unlimited werkt al sinds 2011 in Syrië en is ook na de val van Assad journalisten blijven ondersteunen tijdens de kwetsbare overgangsperiode. Een belangrijke mijlpaal in ons werk is de ontwikkeling van een ethisch handvest voor de media dat tot stand is gekomen in nauwe samenwerking met 270 mediaprofessionals. Free Press Unlimited pleit bovendien bij de EU en de Syrische regering voor hervormingen die een onafhankelijke mediasector in de nieuwe staat te waarborgen.

Free Press Unlimited biedetondersteuning aan journalisten, van veiligheidstrainingen tot juridische hulp. Ook op beleidsniveau vechten we voor betere bescherming van journalisten. Persvrijheid is geen gegeven, maar moet constant beschermd en bevochten worden. Alleen samen kunnen we de vrije pers behouden.